O‘zbekiston Respublikasi
Gidrometeorologiya xizmati markazi (O'zgidromet)

Tahlil va monitoring

                                                                                 O‘zbekiston iqlimi

 

O‘zbekiston Respublikasi Yevroosiyo mintaqasining markaziy qismida 37-45° sh.k. 56-73° sh.u. orasida joylashgan. Umumiy maydoni 447,7 ming.km2 ni tashkil etadi, bundan 78,8% tekisliklarga, 21,2% - tog‘ va tog‘ oldiga kiradi. Hudud Markaziy Osiyning qurg‘oqchil zonasiga kiradi. Mamlakatning to‘rtdan besh qismi cho‘l va yarim cho‘l hududlardan iborat, janubi-sharqdan va sharqdan ulkan tog‘ tizmalari bilan o‘ralgan.

Quyosh radiatsiyasi yuqori darajada kelishi va atmosfera sirkulatsiyasi kontinental iqlim hilini shakllantirib, havo harorati ancha o‘zgaruvchanligi bilan xarakterlanadi va yozi issiq va quruq, bahori nam, qishi o‘zgaruvchan bo‘ladi. Mamlakat hududi har turli havo massasi kirib kelishi uchun ochiq. Atlantik va arktik havo massalari shimoldan, shimoli-g‘arbdan va g‘arbdan keng tekisliklarga kirib keladi. Qishda janubiy siklonlarning iliq qismida tropik havo massalari kirib kelishi natijasida harorat keskin ko‘tariladi va bundan keyin esa havo (harorat) keskin pasayadi. Iyul oyida hududlar bo‘yicha o‘rtacha havo harorati shimolda 26°С dan respublika janubida 30°С gacha o‘zgarib turadi, maksimal harorat 47-49°С ga yetadi. Yanvar oyining o‘rtacha havo harorati shimolda -8°С gacha va janubda 0°С gacha pasayadi, minimal harorat -38°С ga (Ustyurt platosida) yetadi.

Yoz oylarida cho‘l hududlarining juda isishi kontinental tropik havoni shakllantiradi, u o‘ta quruqligi bilan ajralib turadi. Yog‘ingarchilik juda kam (bir yilda 80-200 mm atrofida), bunda ularning o‘zgaruvchanligi juda katta. Orol dengizi yog‘ingarchilik miqdoriga deyarli ta’sir etmaydi, faqat ensiz qirg‘oq oldi zonasida yuqori namlik kuzatiladi.

Tog‘ oldi hududlarda yog‘ingarchilik miqdori ko‘payadi. Tog‘ tizmalari bag‘rlarida, nam havo massalariga ochiq tog‘ tizmalarida – 600-800 m va undan ko‘p bo‘ladi. Bahor oylarida tog‘larda qor ko‘chkilari bo‘lishi mumkin. Eng ko‘p jadal yomg‘irlar sel toshqinlarini yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi.

Oxirgi o‘n yillikda iqlimning global isishi kuzatilmoqda, u atmosferaga parnik gazlarni antropogen tashlashlar, shuningdek boshqa iqlimiy faktorlari natijasidadir.

2020 yilda O‘zbekiston hududining ko‘p qismida o‘rtacha yillik havo harorati me’yor atrofida, Toshkent, Buxoro, Sirdaryo, Andijon, Namangan, Farg‘ona viloyatlarida, Qoraqalpog‘istonning ba’zi joylarida me’yordan 1,0-1,4°С ga yuqori bo‘ldi (rasm.1).

2020 yilda yillik yog‘ingarchilik miqdori O‘zbekiston hududining ko‘p qismida me’yordan ko‘p va uning atrofida, Farg‘ona vodiysi viloyatlarida va Qoraqalpog‘istonda ba`zi joylarda me’yordan kam bo‘ldi (rasm.2).

 

2

            Rasm. 1. O‘zbekistonning viloyat markazlari bo‘yicha o‘rtacha yillik havo haroratining ko‘p yillik o‘zgarishi

 

 

3

Rasm. 2. O‘zbekistonning viloyat markazlari bo‘yicha yillik yog‘in miqdorining ko‘p yillik o‘zgarishi